Vestland

Berggrunnen i Vestland høyrer hovudsakleg til den kaledonske fjellkjeda (sjå kaledonske orogenese), som går frå sørvest til nordaust gjennom fylket. Både søraust for denne og framfor alt i nordvest består berggrunnen hovudsakleg av grunnfjell, sterkt påverka av den kaledonske fjellkjedefaldinga (sjå Gneisregionen). Devonske bergartar finst fleire stader i ytre delar av Fjordane og nord for Sognesjøen, sjå devonfelta på Vestlandet. I ei spesiell stilling står det såkalla Bergensfeltet (Bergensbogane) der konsentriske bogar av kambrosiluriske bergartar rundt Bergen opnar seg mot vest. Bergensbogane strekkjer seg frå Fensfjorden i nord til Selbjørnsfjorden i sør.

Hurrungane utgjer det vestlegaste og villaste tindeområdet i Jotunheimen, og her finn ein Vestlands høgaste og mektigaste fjellområde med fire av dei ti høgaste fjella i landet. Høgast er Store Skagastølstind (2406 moh.) og Store Styggedalstind (2387 moh.), høvesvis tredje og fjerde høgaste fjell i landet. Det niande og tiande høgaste er Gjertvasstind (2351 moh.) og Sentraltind (2348 moh.).

Høgast i Breheimen nordvest for Jotunheimen er Hestbreapiggan med høgaste topp 2172 meter over havet. Høgastliggande fjellområde elles i fylket er grunnfjellsområda i søraust (Folgefonna, 1662 moh.) og områda i søraust med overskyvde bergartar av grunnfjellsalder, nokre stader sterkt omdanna i kaledonsk tid, som i Hårteigen (1690 moh.), Hardangerjøkulen (1861 moh. på breen) og Hallingskarvet (høgaste punkt i Vestland er 1816 moh.).

Enkelte høge toppar finst òg i devonfelta i nordvest (Gjegnalundsbreen sør for Nordfjorden, 1467 moh., og Blægja, sør for Førdefjorden, 1307 moh.).

Medan Hardangerfjordens løp (180 kilometer) hovudsakleg fylgjer strøkretninga i den kaledonske fjellkjeda frå sørvest til nordaust, går fjordane i nord hovudsakleg frå vest til aust. Dette gjeld mellom anna Sognefjorden, Noregs lengste og ein av dei lengste fjordane i verda, 226 kilometer lang (frå Ytre Sula til Skjolden). Den er òg Noregs klart djupaste fjord med eit største djup på 1303 meter, utanfor munningen av Vadheimsfjorden.

Som Sognefjorden går òg dei største fjordane i Sunnfjord og Nordfjord frå vest mot aust. I indre del av Sognefjorden fylgjer likevel fleire av sidearmane strøkretninga frå sørvest til nordaust. Den lengste fjorden i Sunnfjord er Førdefjorden, som er 36 kilometer lang. Dalsfjorden og fjordane innanfor Florø er òg del av regionen Sunnfjord. Nordfjorden, lengst nord i fylket, er 106 kilometer.

Vestland har ei rekkje nasjonalparkar og landskapsvernområde heilt eller delvis innanfor grensene sine, mellom anna:

• Hardangervidda
• Hallingskarvet
• Folgefonna
• Stølsheimen (landskapsvernområde)
• Jotunheimen
• Breheimen
• Jostedalsbreen
• Nærøyfjorden (landskapsvernområde)

Sistnemnde er saman med Geiranger innskriven på UNESCOs verdsarvliste over dei fremste kulturminna og naturområda i verda.

Vestland har seks av dei ti største breane i Hovudlandet. Størst er Jostedalsbreen, den største breen i landet, Søndre Folgefonna og Hardangerjøkulen. Dessutan ligg Myklebustbreen, nordre Folgefonna og Harbardsbreen i fylket.

I fylket finst fleire av dei høgaste og mest kjende fossane i landet. Blant desse er Tyssestrengene og Ringedalsfossen i Odda og Skykkjedalsfossen i Eidfjord, alle med rundt 300 meter loddrett fall. Tyssestrengene og Ringedalsfossen er lagt i rør og har vannføring bare når det er ekstra mye nedbør. Av kjende fossar elles er Vøringsfossen i Eidfjord, Låtefoss i Odda, Langfossen i Etne og Vettisfossen i Årdal.

Mange stader i fylket er skred- og flaumutsett, men omfanget av slike naturskadar varierer frå år til år. Flest skred har gått i indre delar av fylket, særleg rundt indre delar av Sognefjorden og Hardangerfjorden, ved armane til desse fjordane og ved Åkrafjorden. Somme stader kan skred frå isbrear eller flaum forårsaka av uttapping av bredemte sjøar gje store skadar (sjå mellom anna Demmevatnet).

Dei dominerande luftstraumane kjem frå vest og sørvest – dei fleste er vandrande lågtrykk og nedbørsområde. Dette gjev eit temperert og nedbørsrikt kystklima. Høge fjell skjermar indre strøk mot innverknad frå havet, medan fjordar med temperert vatn dempar vinterkulda, sjølv i strøk langt frå kysten. Indre fjordarmar som får elvar frå breområde kan ha svært låge vasstemperaturar om sommaren. I høgfjellet dominerer vestavinden både sommar og vinter, medan vindforholda i lågare område er meir prega av terrenget og av årlege variasjonar i temperaturskilnaden mellom land og hav. Såleis blåser det ved kysten solgangsbris om ettermiddagen i godvêr.

Vestland er eit av dei mest nedbørsrike fylka i landet, med årsnedbør omkring 1500 millimeter ved kysten og over 3000 millimeter i ei maksimalsone 30–50 kilometer frå kysten. Det kuperte terrenget gjer at fordelinga av nedbøren blir svært ujamn, og skjerma fjordstrøk som delar av Lærdal og Luster har til dels under 500 millimeter. Generelt har den austlege delen av fylket rundt 1000 millimeter nedbør. Det fell mest nedbør i oktober, minst i mai. Lokale sommarbyer er vanleg i indre strøk, men det meste av nedbøren kjem med frontar og byeluft frå vest. Kysten lengst nord, særleg ved Stad, har relativt hyppig kuling og storm.

Gjennomsnittleg temperatur for januar og februar er cirka 2 °C ved kysten, i indre fjordstrøk og i dalstrøka ligg dei frå rundt 0 °C til −5 °C og i høgfjellet i aust ned i cirka −10 °C. Snittemperaturane for juli er 14–16 °C, som søkk med høgda til rundt 10 °C ved 1000 meter over havet. Høgaste målte maksimum i låglandet er rundt 32 °C, lågaste målte er −35 °C.

Det er 43 kommuner i Vestland. Bergen kommune har høyest folketall (45 % av innbyggerne i fylket), Ullensvang har størst landareal (9 % av arealet i fylket).

Etter SSBs definisjon er 159 tettsteder i Vestland. 82 prosent av innbyggerne i fylket bor i et av disse tettstedene.

Dei ti største tettstedene (2025) er:

Primærnæringane har tradisjonelt betydd mykje i Vestland. Dette gjeld både fisket på kysten, dels i kombinasjon med gardsdrift, og landbruket i fylket elles. Skogen betyr derimot relativt lite i Vestland med ei avverking som berre utgjer rundt fire prosent av den samla avverkinga i landet.

Landbruket blir i stor grad prega av små bruk; gjennomsnittleg jordbruksareal per bruk er 141 dekar i Vestland mot 249 dekar i landet samla sett (2018). I store delar av fylket er jordbruket dominert av eit stort husdyrhald, særleg storfe og sau, stadvis òg geit, og er basert på at ein stor del av jordbruksarealet blir brukt til eng til slått og beite. I Hardanger og Sogn, dels òg i Nordfjord, blir jordbruket òg prega av eit intensivt hagebruk med hovudvekt på frukt- og bærdyrking.

Fiske har mykje å seie i Vestland, og fangsten til fiskarane i fylket er over 20 prosent av verdien til fisket i heile landet. Austevoll er den leiande fiskerikommunen i Vestland, og fiskarane heimehøyrande her står for nesten halvparten av det samla fisket i fylket etter verdi. Andre fiskeriområde er Bømlo, Bergensområdet og kysten frå munningen til Sognefjordens til Stad.

Dei seinare åra har akvakulturen hatt stor vekst, og i 2018 vart det ved oppdrettsanlegga i Vestland selt fangstar til ein fyrstehandsverdi av 14,7 milliardar kroner, over tre gonger så mykje som verdien frå fisket i fylket. Det aller meste av oppdrettet er laks og regnbogeaure. For regnbogeaure speler anlegga i fylket ei dominerande rolle i landsmålestokk.

Vestland har 14 prosent av sysselsetjinga i landet i industri og bergverk (2018), og fylket er blant dei viktigaste industrifylka i landet målt etter sysselsetjing. Vestlands industri har ei klår hovudvekt på verkstadsindustri med 52 prosent av den samla sysselsetjinga i industrien (2017), der 25 prosent er maskinindustri, 14 prosent bygging av skip og boreplattformer og ti prosent metallvareindustri.

Andre viktige industribransjar er næringsmiddelindustri og primær jern- og metallindustri med høvesvis 19 og 7 prosent av sysselsetjinga. Næringsmiddelindustrien består vesentleg av bedrifter i fiskeindustrien langs kysten, likeins av foredling av jordbruksprodukt ved mellom anna meieri, slakteri og foredling av frukt- og bær fleire stader i fylket, mellom anna i Bergen, Gloppen, Stryn og Sogndal. Jern- og metallindustrien blir prega av dei tradisjonsrike hjørnesteinsbedriftene i Odda, Tyssedal, Husnes, Ålvik, Årdal, Vik, Høyanger og Svelgen.

Vestland har to industribransjar, oljeraffinering/kjemisk/farmasøytisk industri og gummi-/plast-/mineralsk industri, som begge har fem prosent av sysselsetjinga i industrien (2017). Sysselsetjinga i den tradisjonsrike tekstil- og klesindustrien utgjorde i 2017 framleis tre prosent av industrisysselsetjinga i Vestland.

Bergen har om lag ein firedel av dei industrisysselsette i fylket; om ein inkluderer omlandskommunane (Midhordland) er det rundt to femdelar. Denne andelen er på retur. Sunnhordland har rundt ein femdel av industrisysselsetjinga i fylket, medan Sogn, Nordhordland og Hardanger/Voss har rundt ein tidel kvar.

Vestland har etter Rogaland den største sysselsetjinga i petroleumsnæringa i landet. Vestlands del av desse arbeidsplassane utgjer omkring 25 prosent av sysselsetjinga på landsbasis. Denne verksemda betyr mest sør i Sunnhordland og nord i Nordhordland med Øygarden.

Vestland er det mest kraftrike fylket i landet, både når det gjeld utbygd vasskraft og potensialet for ny vasskraftproduksjon. Per 2019 var det i alt utbygd vasskraft med ein samla gjennomsnittleg årsproduksjon på 33 831 GWh, 25 prosent av den gjennomsnittlege årsproduksjonen i landet, medan fylkets del av utbyggingspotensialet (ved årsskiftet 2014/2015) utgjorde 8595 GWh eller 34 prosent av det samla utbyggingspotensialet i landet.

Vestland har ein relativt liten vindkraftproduksjon. I 2017 vart det produsert 393 GWh eller omtrent 14 prosent av den samla produksjonen i landet.

Dei tenesteytande næringane utgjer rundt tre firedelar av arbeidsplassane i Vestland. Denne andelen varierer geografisk. Medan dei utgjer over 80 prosent av arbeidsplassane i Bergen, utgjer dei i resten av fylket under 70 prosent.

Geografiske skilnader i næringsstrukturen kjem hovudsakleg av dei ulike krava dei tenesteytande næringane har til lokaliseringa si. I Stad, Osterøy, Austrheim, Øygarden, Bjørnafjorden og Austevoll er det ei stor fiskeforedling, og Kinn og Vaksdal har stor fôrproduksjon. Bergen, Askøy og Øygarden har store utstyrsleverandørar.

Dei maritime næringane, som både består av industri og tenesteytande næringar, er i stor grad støttetenester, spesielt for petroleumsnæringa. I Askvoll, Sogndal, Fedje og Øygarden har fleire reiarlag etablert seg, og viktige skipsverft finn ein i Gloppen, Hyllestad, Austrheim, Kvam og Stord. Tenesteleverandørar til dei maritime næringane finn vi i Kinn, Stryn, Gulen, Øygarden, Austevoll og Odda, medan Kinn, Sunnfjord, Bergen, Alver, Kvinnherad og Bømlo har viktige leverandørar av utstyr til denne næringa.

Vestland er eit stort turistfylke med svært varierte turistmål som by, skjergard, fjordlandskap, høgfjell og brear. Turistsesongen er mange stader i fylket kortvarig, noko som gjev ei relativt låg kapasitetsutnytting i overnattingsbedriftene samla.

Vestland har nesten 4,9 millionar gjestedøgn ved hotell og liknande overnattingsbedrifter (ekskludert turisthytter og privat innkvartering), 14,3 prosent av gjestedøgna i heile landet (2018). Av gjestedøgna utgjer utlendingar 21 prosent.

Voss er det viktigaste turistmålet etter Bergen; særleg vinterturismen her har noko å seie. Andre stader med stor turisttrafikk er Hardanger, Sogn og Nordfjord. Mange av fjellområda i fylket har eit godt utbygd fotrutenett, særleg gjeld dette Hardangervidda, i Jotunheimen og det mellomliggjande fjellområdet Skarvheimen. Det er òg eit godt utbygd fotrutenett i Breheimen, i atskilleg grad òg i dei meir isolerte fjelltraktene lenger vest. Det er sommarskisenter på Strynefjellet.

Cruisetrafikken i fylket har hatt stor vekst, både langs kysten, i Hardangerfjorden og ikkje minst i Sognefjorden, særleg i fjordarmane Aurlandsfjorden/Nærøyfjorden og Lustrafjorden. Også Nordfjord har atskilleg cruisetrafikk. Oppføringa av Nærøyfjorden på UNESCOs liste over naturarven i verda i 2005 har fått mykje å seie for utviklinga av turisttrafikken i Sogn, likeins satsinga på heilårsturisme i dette området.

• Bergen lufthamn, Flesland (den nest største flyplassen i landet etter passasjertal)
• Stord lufthamn, Sørstokken
• Florø lufthamn, Florø
• Førde lufthamn, Bringeland
• Sandane lufthamn, Anda
• Sogndal lufthamn, Haukåsen

Vestland fylke driv 42 vidaregåande skular, enkelte med filialar, og dessutan Fagskulen Vestland. Av skulane ligg 14 i Bergen. Det er også fleire folkehøgskular i fylket.

Bergen har universitet og ei rekkje høgskular, mellom anna Norges Handelshøyskole. Her ligg vidare Høgskulen på Vestlandet, ein av dei største statlege høgskulane. Han har fem studiestader: Bergen, Sogndal, Stord og Førde og dessutan Haugesund i Rogaland. Bergen har òg eit par private høgskuletilbod: NLA Høgskolen med ei rekkje studietilbod og dessutan ei avdeling av Handelshøyskolen BI.

På Njøs i Leikanger ligg Njøs frukt- og bærsenter, nasjonalt foredlingssenter for norske frukt- og bærsortar, og i Sogndal forskingsinstituttet Vestlandsforsking. Havforskningsinstituttet og NORCE ligg i Bergen.

Av kulturhistoriske attraksjonar i Vestland må nemnast dei mange mellomalderkyrkjene, både steinkyrkjer og stavkyrkjer. Steinkyrkjer finst i Bergen og ei rekkje andre stader i fylket. Dei fleste bevarte stavkyrkjene i fylket ligg i Sogn, mellom anna landets eldste, Urnes stavkyrkje, som står på UNESCOs verdsarvliste, og den best bevarte, Borgund stavkyrkje. Sogn har tre stavkyrkjer til, medan Hardanger har éin: den gamle valfartskyrkja i Røldal i Odda.

Andre byggverk frå mellomalderen er Håkonshallen, kongsgarden og delar av Rosenkrantztårnet på Holmen i Bergen. Bryggen i Bergen står på UNESCOs verdsarvliste. Finnesloftet i Voss er eit av dei aller eldste profane byggverka i landet i tre. I Hordaland finst relativt omfattande ruinar av to større kloster, Lysekloster i Os og Halsnøy kloster i Kvinnherad.

I Rosendal i Kvinnherad ligg Noregs einaste baroni med det fullt ut bevarte gardsanlegget frå 1600-talet. Det er fleire kulturhistoriske regionmuseum i fylket, mellom anna De Heibergske Samlinger – Sogn folkemuseum på Kaupanger. Det er ei rekkje kunst-, kultur- og naturhistoriske museum i Bergen, dels av landsdekkjande betydning.

På Aga i Ullensvang og Havrå i Osterøy er bevart større, intakte klyngjetun som illustrerer det gamle vestlandske jordbruket og gardsbusetnaden.

Viktige turistattraksjonar utanom Bergen er dei tre bremusea i høvesvis Fjærland, Jostedalen og Stryn og ei rekkje interessante og til dels dramatiske veganlegg. Dei nasjonale turistvegane: Sognefjellvegen, Hardangervidda, Hardanger, Aurlandsfjellet, Gaularfjellet og Gamle Strynefjellsvegen ligg heilt eller delvis i Vestland fylke. Ikkje minst er det mest spektakulære jernbaneanlegget i landet, Flåmsbana, godt besøkt. Banen hadde 960 000 passasjerar i 2024. Mellom anna Voss og Loen har gondolbanar som fører frå bygda til fjells.