Per Sivle, montasje av fotografi (1887). Av /Norsk Folkemuseum. Avgrensa gjenbruk

Per Sivle

Faktaboks

Per Sivle

Peder Eriksen Sivle

Fødd
6. april 1857, Flåm, Sogn og Fjordane
Død
6. september 1904, Christiania (no Oslo)
Virke
Forfattar
Familie

Foreldre: Hestehandlar og gardbrukar Eirik Hansson Sivle (1825–1898) og Susanna Andersdotter Ryum (1821–1859).

Gift 1.8.1887 med Wenche von der Lippe Nilsen (30.12.1856–21.10.1932), dotter til seglmakar og skipsreiar Randolph Nilsen (1826–1909) og Wenche Elisabeth Mowinckel (1830–1905).

Tremenning til Sjur Helgeland (1858–1924).

Per Sivle er ein av dei mest nasjonale diktarane Noreg har hatt. Samstundes sleit han på det personlege planet. Han greidde ikkje å slå rot nokon stad, sleit med sjukdom og fann trøyst i alkohol. Han tok livet sitt i 1904.
Per Sivle
Av .
Lisens: CC BY SA 4.0

Per Sivle var ein norsk forfattar og redaktør. Han var ein omstridd og folkekjær lyrikar, humorist, prosaist og avisredaktør, som mellom anna skreiv diktet «Den fyrste songen». I dikta sine kjempar Sivle to kampar: Han vil ha eit fritt Noreg, og han freistar å finna ut av motsetnadene i sitt eige sinn.

Personleg opplevde Per Sivle mykje motgang. Han var helsesvak og alkoholisert, og han var kommersielt mislukka som forfattar. Litterært var han som lyrikar i utakt med dei hegemoniske tendensane innanfor kritikken. Politisk var han desto viktigare. Mange av dei nasjonale dikta hans vart publiserte med store oppslag i Dagbladet og Verdens Gang, og Sivle var openbert ein av dei viktigaste litterære aktørane for å mobilisere folk til kravet om oppløysing av unionen med Sverige.

Sivle gav i alt ut 15 bøker i fleire sjangrar og var redaktør av Buskeruds Amtstidende i 1883–1884 og Kristianiaposten i 1887–1891. Han tok sitt eige liv 6. september 1904 på Kristiania Bad i Pipervika.

Bakgrunn

Per Sivle var fødd i Flåm. Mor hans døydde hausten 1859, og Per Sivle voks difor opp i tre ulike fosterheimar, det meste av tida hos familien Brekke på Brekke-garden ved Stalheim. Han budde aldri lenge på same staden og var på mange måtar heimlaus heile livet.

Som 15-åring reiste han til Sogndal for å gå på folkehøgskule, og i 1875 kom han til Christiania (Oslo) for å studera. Planen var å verta prest, men han slutta på grunn av helseproblem og satsa etter kvart på ei skrivande karriere.

I 1885 reiste han til Danmark for å gå på Askov Højskole. På Askov møtte han Wenche Nilsen, som seinare vart kona hans. Dei gifte seg i 1887 og vart verande gifte så lenge Sivle levde, men dei budde oftast kvar for seg, og det var Wenche som hadde mest med dottera Susanna å gjera.

Forfattarskapen

Det litterære gjennombrotet til Per Sivle kom i 1887 med Sogor. Denne boka inneheld fem forteljingar, med Berre ein Hund som den best kjende. Som så mykje anna av diktinga hans er forteljinga lagt til eit landskap som minner svært mykje om heimstaden. Historia vert fortalt gjennom ein ung gut, som vert fascinert av ein engelsk fjellklatrar og hunden hans. Klatraren misser livet i ei ulukke, og guten tek seg av hunden, heilt til far hans misser tolmodet og drep hunden. Sjølve soga er oppdikta, men kjenslelivet og livssituasjonen har klare sjølvbiografiske trekk.
«Berre ein hund og andre soger» (utgåve frå 1975)
Av /Det Norske Samlaget.
Lisens: Avgrensa gjenbruk

Forfattarskapen til Sivle er liten, men påfallande mangfaldig, både tematisk, kvalitativt og når det gjeld sjangrar. Han bokdebuterte i 1878 som inderleg pietistisk diktar med det pseudonymt utgitte langdiktet En Digters Drøm, i polemikk mot Gunnar Heiberg. Og han følgde opp året etter med den sterkt religiøse diktsamlinga Digte. Alt i november 1877 hadde han under signaturen S. fått diktet «Den fyrste songen» på trykk i Fedraheimen.

Nasjonalt gjennombrot

I 1894 gav Sivle ut diktsamlinga Noreg, der han når høgdepunktet som nasjonal stridsdiktar. Same året skreiv han på riksmål kampdiktet Vi vil os et land i høve ei Venstre-kampanje for ållmenn røysterett. Songen vart tonesett av Christian Sinding i 1897 og vart mykje bruka i åra fram mot unionsoppløysinga i 1905.
Per Sivle
Av .
Lisens: Falle i det fri (Public domain)

I andre halvdelen av 1890-åra fekk han eit nasjonalt gjennombrot som lyrikar, med fem sterke diktsamlingar. Sivle skreiv då mobiliserande agitasjonsdikt for nasjonalt sjølvstende og såre personlege dikt om vonbrot og dødslengt, om einannan. Han skreiv både på riksmål og landsmål. Mellom dei mest kjende nasjonale dikta er «Vi vil os et land», «Tord Foleson» og «Svolder».

Novellesamlinga Sogor

Den einskildboka som litterært sett står sterkast i dag, er novellesamlinga Sogor, frå 1887, som inneheld levande klassikarar som «Berre ein Hund» og «Fanta-Nils». Novellene handlar om brytingar og konfliktar mellom barneverda og vaksenverda, og dei er skrivne frå ein forteljarposisjon som verken ligg hos barnet eller hos den vaksne. Sivle tenkte ikkje sjølv på tekstane som barnelitteratur, men mellom anna på grunn av Nordahl Rolfsens lærebøker vert desse novellene i dag rekna som eit vendepunkt i norsk barnelitteraturhistorie og gjennombrotet for ein meir direkte og realistisk barnelitteratur.

Romanen Streik

Sivle gav dessutan ut éin roman, Streik, basert på ein reell sagbruksstreik i Drammen i 1881. Romanen fekk hard medfart i samtida, og Sivle tok sjølv avstand frå han. Men i ettertid har boka vorten kanonisert, og i dag vert ho i fleire norske litteraturhistorier rekna som den første norske arbeidarromanen. I 1970-åra vart romanen utgitt på nytt tre gonger, på Eide Forlag jamvel i klassikarserien «Store norske romaner».

Romanen fortener verken den brutale avvisinga han fekk i 1890-åra, eller den panegyriske kanonseringa i 1970-åra. Det er mange friske tilløp i romanen, han er karnevalistisk og grotesk, effektivt fortald og prega av ein svart, folkeleg humor, men mykje ved han verkar uferdig og halvvegs. Kanskje mangla Sivle den sjølvdisiplinen og arbeidskrafta som ein gjennomarbeidd roman føreset.

Humoristiske forteljingar

Sivle utvikla sjangeren «vossa-stubbar», små burleske humoreskar, dels baserte på munnleg traderte forteljingar frå heimtraktene, dels som eigne kunstprodukt. Ivar Aasen meinte Sivle fortente livsvarig diktarløn, om han så ikkje skreiv ei einaste linje utover den første samlinga med vossa-stubbar. Stubbane var ei sjangermessig nyvinning i norsk litteratur og sette standard for ein ny litterær tradisjon, som vi kan følgje frå Sivles samtidige Hans Seland til Jon Hellesnes sine filosofiske stubbar i nyare tid.

Skodespel

Sivle skreiv òg eitt skodespel, Svolder, som han verken fekk sett opp eller utgitt, men som Severin Eskeland seinare omsette frå riksmål til landsmål og tok med i den posthumt utgitte Skrifter. Sivle gav ut éi sakprosabok, foredraget «Nationalt Selvmord», som han turnerte landet rundt med i midten av 1890-åra.

Journalistisk arbeid

Det Sivle skreiv etter hundreårsskiftet, viste at han hadde sett sine beste dagar som forfattar. Den siste diktsamlinga hans, Olavs-Kvæde, fekk hard medfart i pressa då ho kom ut. Kritikarane følte at han ikkje greidde å fornya seg, og at tida var i ferd med å gå frå han. Samstundes var det stor debatt om Sivle framleis burde få stipend, og i 1904 var namnet hans vekke frå lista over diktarane som fekk godtgjersle frå staten. Same året tok han livet sitt, då han skaut seg på Kristiania bad i Ringsgangen 3 i Pipervika. Teikning frå 1974.

Per Sivle
© /BONO/NTB ※.
Lisens: Vernet verk

Sivle var redaktør for to aviser, den regionale venstreavisa Buskeruds Amtstidende i 1883–84 og den nasjonale og politisk viktige Kristianiaposten frå 1887 til 1891. Redaktørtida i Buskeruds Amtstidende fall saman med klimakset i den politiske kampen for parlamentarisme, og avisa fungerte som eit mobiliserande organ for tilhengjarane av parlamentarismen. Sivle brukte her sine evner som polemikar og lyrikar i teneste for demokratiet.

Mykje vanskelegare var perioden i Kristianiaposten. Det vekte oppsikt då Sivle, som fann seg best til rette blant sosialistane, takka ja til å verta redaktør i eit organ for regjeringspartiet Venstre. Han fekk svært mykje kritikk for at han skreiv leiarartiklar som støtta Sverdrup, og andre aviser skreiv at han her sveik ideala sine. Det høyrer likevel med at han også prenta mange arbeidardikt i avisa. Sivle vart tilsett idet partiet Venstre heldt på å rakne i ein moderat og ein radikal fraksjon, og Sivle vart ein reiskap for den moderate fraksjonen i partiet. Han freista rett nok den første tida å samle og forsone fraksjonane, men enda snart som ein prinsippfast forsvarar av dei moderate, i bitre ordskifte med radikale skribentar. Særleg la Sivle seg ut med Verdens Gang-redaktøren Olav Thommessen. Arne Garborg gav i 1888 ut niddramaet Uforsonlige, mellom anna for å hengje ut Sivle sin innsats i Kristianiaposten.

Utgivelser

  • En digters drøm. Tidsaanden tilegnet (under namnet Simon de Vita), 1878
  • Digte (under namnet Peder Sivle), 1879
  • Sogor. Ein Bundel, 1887
  • Vossa-Stubba, 1887
  • Streik, 1891
  • Noreg, 1894
  • Nye Vossa-Stubbar, 1894
  • Bersøglis- og andre Viser, 1895
  • Sivle-Stubbar, 1895
  • Skaldemaal, 1896
  • Nationalt Selvmord, 1897
  • En Fyrstikke og andre Viser, 1898
  • Folk og Fæ, 1898
  • Olavs-Kvæde, 1901
  • Sivles Skrifter, 3 bd., 1909–10
  • Dikt i samling, 1978

Les meir i Store norske leksikon

Eksterne lenker

Litteratur

  • Birkeland, Bjarte, red. (1974): Sivle frå Voss. Oslo: Det Norske Samlaget
  • Birkeland, Bjarte (1961): Per Sivle. Oslo: Det Norske Samlaget
  • Fidjestøl, Alfred (2007): Eit halvt liv : ein biografi om Per Sivle. Oslo: Det Norske Samlaget
  • Hovden, Anders (2000, ny utg.): Per Sivle: ei livssoge. Oslo: Det Norske Samlaget

Faktaboks

Per Sivle
Historisk befolkingsregister-ID
pf01037106001633

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

eller registrer deg

Fagansvarleg for Norges litteratur 1800-tallet

Erik Bjerck Hagen
Professor i litteraturvitenskap, Universitetet i Bergen